Rob Schouten, bijgewerkt 26 september 2024
Iedereen kan reageren of de tekst aanvullen met meer informatie, mail naar rob.schouten@6vve.nl
Het kan niemand meer ontgaan: het klimaat verandert, de aarde warmt steeds verder op. De belangrijkste oorzaak is de CO2-uitstoot van fossiele brandstoffen zoals olie en aardgas. Dit heeft veel gevolgen, o.a. de polen smelten waardoor de zeespiegel stijgt, het weer wordt extremer, enz. We moeten dus stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas. Dat moeten wij niet alleen doen, maar iedereen, niet alleen in Amsterdam, Nederland en Europa, maar overal in de wereld.
In Nederland is de regie over deze energietransitie bij de gemeenten gelegd, Amsterdam heeft de ambitie om in 2040 ‘aardgasvrij’ te zijn, zie Amsterdam Aardgasvrij.
De algemeen aanbevolen volgorde van de maatregelen is:
1. Isoleren
2. Ventileren
3. Opwekken (zonnepanelen)
4. Warmteoplossing
Lees meer hierover bij het Regionaal energieloket, het Regionaal energieloket/vve en lees “Verbeter en verduurzaam uw VvE” van de gemeente Amsterdam.
Door energiebesparing vermindert de CO2-uitstoot. Een minstens zo belangrijke reden om maatregelen te nemen is de wens om het gebouw kwalitatief in goede staat en van deze tijd te houden. Het nemen van maatregelen slim combineren met normaal en noodzakelijk onderhoud is het meest efficiënt.
Combineren met onderhoud
Wat is slim verduurzaming combineren met onderhoud? Soms is dat eenvoudig: als je de dakbedekking moet vernieuwen kijk je meteen of een betere isolatie mogelijk is.
Maar wat doe je met de houten kozijnen van de balkons? Voordat je die laat schilderen lijkt het mij verstandig om eerst na te denken over verduurzaming. Wanneer je bijvoorbeeld besluit om binnen 5 jaar de kozijnen van de balkons te vervangen is het nu niet nodig om geld uit te geven aan schilderwerk, lijkt mij. Elke VvE zal hierover een besluit moeten nemen.
Energieadviezen
Tussen 2016 en 2021 zijn er enkele onderzoeken uitgevoerd en adviezen ingewonnen, lees hier meer over bij ‘Energieadviezen‘.
Meer onderzoek
De bestaande adviezen geven een beeld van de mogelijkheden. Er is echter meer specifiek onderzoek nodig, bijvoorbeeld installatieadviezen (o.a. over verbeteren van de bestaande installatie, alternatief warmtepompen collectief, alternatief warmtepompen individueel). Omdat onze gebouwen vrijwel gelijk zijn aan elkaar volstaat waarschijnlijk een advies voor één gebouw waarbij de kosten toch over de 5 VvE’s verdeeld kunnen worden.
Subsidie: 75% van de facturen (inclusief btw) van alle adviezen en/of onderzoeken samen, maximaal € 20.000,–,
achteraf aanvragen op basis van de facturen en betaalbewijzen. Einddatum 31-12-2027, tot budget vol is.
Wildenborch heeft al subsidie gehad voor het energieadvies en krijgt waarschijnlijk hiervoor geen subsidie meer, maar een advies voor één VvE is vaak wel voldoende.
Energieverbruik VvE
Elk gebouw/VvE heeft 2 elektriciteitsaansluitingen kleinverbruik voor de verlichting, de liften en de ketelruimte. De 2 aansluitingen hebben gezamenlijk een verbruik van tussen de 28.000 en 30.500 kWh per jaar.
In het midden van elk gebouw zit de ketelruimte met een grootverbruikaansluiting voor gas.
Hoewel de 5 gebouwen oorspronkelijk vrijwel gelijk zijn aan elkaar zijn er nu wel verschillen in de mate van verduurzaming: de gebouwen Kiefskamp oneven en KiefskampGijs hebben nog de oude ongeïsoleerde aluminium kozijnen met dubbelglas, de gebouwen Slangenburg oneven, SlangenGijs en Wildenborch oneven hebben in 2020-2022 deze schuiframen laten vervangen door geïsoleerde aluminium kozijnen met Tripleglas.
Dit is goed te zien als we naar het gasverbruik kijken per VvE, hier per appartement (het verbruik van de VvE gedeeld door 42 woningen) voor een ‘normaaljaar’ met een gemiddelde winter over 2014-2024), gesorteerd van laag naar hoog verbruik.
| Gebouw | Schuiframen | Gasverbruik per jaar per woning 2 |
|---|---|---|
| Slangenburg oneven | 136 geïsoleerd met Tripleglas (2022) 1 | 1355 m3 |
| Wildenborch oneven | 117 geïsoleerd met Tripleglas (2020) | 1476 m3 |
| SlangenGijs | 117 geïsoleerd met Tripleglas (2022) | 1514 m3 |
| KiefskampGijs | 114 oude schuiframen met dubbelglas (ca 1982) | 1652 m3 |
| Kiefskamp oneven | 114 oude schuiframen met dubbelglas (ca 1982) | 1653 m3 |
Het gemiddelde verbruik per appartement is in Nederland 900 m3/jaar.
Wij gebruiken dus 50-84% meer energie dan gemiddeld.
De woningen op de 1e etage gebruiken 2x zoveel warmte als de overige woningen.
De warmteregeling is via de thermostaatkranen op de radiatoren. Door meters op de radiatoren wordt gemeten hoeveel warmte er wordt gebruikt ten behoeve van de kostenverdeling. Uit een analyse van de gegevens verbruik verwarming van ISTA (Wildenborch 2018-2022) blijkt dat het warmteverbruik niet gelijk verdeeld is over de 3 etages, terwijl de indeling van de woningen boven elkaar wel gelijk is.
De woningen op de 1e verdieping gebruiken 52% van de warmte. Dit komt door het verlies door de vloer van 1e verdieping naar de garages en bergingen daaronder. In vergelijking met de 2e verdieping wordt ruim 2x zoveel warmte gebruikt.
De woningen op de 2e verdieping hebben geen extra verliezen en beschouwen we als ‘neutraal’, het verbruik is 24% van het totaalverbruik.
De woningen op de 3e verdieping gebruiken 25% van het totale warmte, t.o.v. de 2e verdieping is dit 7% meer, dit is vooral verlies door het dak, maar deels mogelijk ook door minder verlies door koudebruggen omdat het dak van hout is in plaats van beton.
Gas voor blokverwarming en warm tapwater
In de ketelhuizen staan 2 gasgestookte cv-ketels die het water voor de centrale verwarming verwarmen en voor warm tapwater voor de woningen zorgen.
We gaan in dit overzicht uit van een gemiddeld verbruik per woning van 1653 m3 gas per jaar. Dit is het verbruik bij de beide Kiefskampen met nog de oude aluminium schuiframen. De besparing door de vernieuwing van deze schuiframen bij de beide Slangenburgen en Wildenborch is bekend en wordt meegenomen. Zo kunnen we met één schematisch overzicht volstaan.
Gemiddeld wordt per woning 30 m3 warm water per jaar gebruikt. Hiervoor is 315 m3 gas per woning per jaar nodig bij een rendement van 80%. Het werkelijk verbruik is hoger, het meerdere is als ‘leiding- en installatieverlies’ hieronder opgenomen onder punt 8 van de warmtestromen.
Warmtestromen
In onderstaande afbeelding zijn, zo goed mogelijk, de warmtestromen opgenomen. Om er een beetje gevoel bij te krijgen is het uitgedrukt in m3 gas per jaar in plaats van het de gebruikelijke percentages.
Het uitgangspunt is 1653 m3 gasverbruik per woning per jaar verminderd met de 315 m3 benodigd voor bereiding warm tapwater. Voor verwarming rest dan nog 1338 m3 per jaar.
De effecten van de maatregelen zijn deels bekend, zoals door de oude schuiframen en deels geschat op basis van de energieadviezen. Soms, zoals bij de koudebruggen is het lastig een schatting te maken.
1) Warmteverlies door dak: 23 m3 gas per jaar
Omstreeks 2006-2007 zijn de daken geïsoleerd, uit de analyse van de ISTA-gegevens blijkt dat de 3e etage 7% meer warmte gebruikt dan de -neutrale- 2e etage. Dit zal vooral het verlies door het dak zijn, maar wellicht is er ook een voordeel omdat het dak van hout is en er bij het plafond geen koudebrug zal zijn zoals bij de 1e en 2e verdieping. Zie ook bij 7. Mogelijk is het werkelijk verlies door het dak dus hoger dan 23 m3 gas per jaar.
Zie ook isoleren dak.
2) Warmteverlies door vloer 1e verdieping: 386 m3 gas per jaar
Uit de analyse van de ISTA-gegevens blijkt de de 1e verdieping 2,25 keer zoveel warmte te gebruiken dan de neutrale 2e verdieping, dat is 1160 m3 meer gasverbruik t.o.v. van de 2e verdieping. Dit is gemiddeld 386 m3 per appartement. Het grootste warmteverlies in de woningen is dus de vloer van de 1e verdieping, reden om dit te aan te pakken, lees verder bij vloer isoleren.
3) Warmteverlies door glas en kozijnen balkons: 230 m3 gas per jaar
Volgens het energieadvies van Wildenborch is er 230 m3 per jaar te besparen door het glas van de balkons te vervangen.
Het dubbel (soms zelfs enkel) glas zomaar vervangen door HR++ glas is niet mogelijk bij de houten kozijnen. De kozijnen moeten worden verstevigd of vervangen. De beplating vervangen of van extra isolatie voorzien. Eventueel de deuren vervangen door geïsoleerde deuren. Lees verder.
4) Warmteverlies glas en ongeïsoleerde schuiframen: 158 m3 gas per jaar
Behalve bij Kiefskamp oneven en Kiefskampgijs zijn de ongeïsoleerde aluminium kozijnen en schuiframen met dubbel glas al in 2020-2022 vervangen door geïsoleerde aluminium kozijnen met Tripleglas. De besparing blijkt 158 m3 gas per jaar te zijn. Lees hier verder.
Alleen nog bij de beide Kiefskampen: het vervangen van de aluminium kozijnen met schuiframen, besparing gemiddeld 170 m3 gas per jaar per woning.
5) Warmteverlies door gevel: 100 m3 gas per jaar
Volgens het energieadvies van Wildenborch is er 150 m3 per jaar te besparen door de gevels te isoleren. De spouwmuurisolatie (5 cm) was alleen mogelijk bij de kopgevels, dit is bij alle gebouwen uitgevoerd.
Ruw geschat blijft er nu nog 100 m3 gas besparing mogelijk. Lees verder over gevelisolatie.
6) Warmteverlies door ventilatie en infiltratie: 187 m3 gas per jaar
Ventilatie is noodzakelijk, dit is bij ons natuurlijke ventilatie, in veel appartementen aangevuld met een ventilatiebox (meestal boven plafond wc) voor afzuiging vanuit badkamer, wc en afzuigkap. Het warmteverlies wordt geschat op 7%. De enige oplossing is balansventilatie toepassen waarmee de warmte uit de afgezogen lucht wordt gehaald.
Infiltratie is het verlies van warmte door kieren en spleten. Dit is altijd ongewenst. Gemiddeld is dit geschat op eveneens 7%.
In totaal is het verlies 14% van 1338 m3 is 187 m3 per jaar.
Lees verder over ventilatie.
7) Warmteverlies door koudebruggen: ? m3 gas per jaar
Door een koudebrug of warmtebrug ontsnapt warmte naar buiten omdat er geen isolatie aanwezig is die de warmtestroom onderbreekt. Het oplossen van koudebruggen is vaak lastig.
Bij de balkons lopen de vloeren door naar binnen zonder onderbreking en er zijn koudebruggen bij de lateien (niet op de 3e etage omdat het dak van hout is).
Het verlies is lastig te schatten, ook omdat wanneer er in de woning beter wordt geïsoleerd het verlies door de koudebruggen gaat toenemen.
Warmteverlies via koudebruggen bij de balkons en de bij de schuiframen, zowel bij de vloer als het plafond.
Bij de 3e verdieping is het dak van hout, daar is vermoedelijk geen koudebrug.
8) Verlies door leidingen en installaties 200 m3 gas per jaar
De isolatie van de verwarmingsbuizen is matig. Wanneer ’s zomers de buitentemperatuur ’s nachts beneden de 18 graden komt wordt het water verwarmd en door de verwarmingsbuizen rondgepompt. Bovendien blijkt dat niet iedereen de thermostaatkranen dicht zet waardoor, ook als het overdag 25 graden wordt, er dan onnodig wordt verwarmd.
Wanneer de watertemperatuur lager kan worden ingesteld omdat de appartementen beter geïsoleerd zijn zal ook dit verlies afnemen. Alternatief is het verbeteren van de isolatie.
Op de warmtefoto van januari 2019, te zien is dat er veel warmte verloren gaat (lichter = hogere temperatuur) bij de onderdoorgang (linksboven zie je het verlichtingsarmatuur).
De schatting is dat het totale verlies door de inefficiënte CV en warm water installatie en door de matige isolatie gemiddeld 200 m3 per jaar is. Zie ook isoleren warmteleidingen.
9) Winst door zoninstraling 214 m3
De zon warmt de woningen op, dit is geschat op een hoeveelheid warmte opgewekt met 214 m3 gas.
Samenvatting
Er is zo in kaart gebracht: 1126 m3 verlies en 214 m3 winst. Het verlies is ca. 84% van het totale gasverbruik.
De twee grootste verliesposten zijn de vloer van de 1e verdieping en de balkons, samen ruim 50% van het gasverbruik voor verwarming.
Terugverdientijd?
Bij duurzame maatregelen staat vaak de ’terugverdientijd’ vermeld. Die wordt vaak eenvoudig berekend door de investering door de jaarlijkse besparing te delen. Het is een erg ruwe benadering omdat de energieprijzen in de toekomst onbekend zijn en ook de besparingen niet altijd goed ingeschat worden. De voordelen op langere termijn worden ook niet meegenomen. Bij bijvoorbeeld schilderwerk vraagt niemand wat de terugverdientijd is. Uiteraard zijn de risico’s bij korte terugverdientijden kleiner dan bij langere terugverdientijden.
Wel kunnen de terugverdientijden handig zijn om de volgorde van de maatregelen te bepalen.
Tegenwoordig wordt daarom gesproken over ‘rendement energiebesparing’.
Meer informatie bij Milieu Centraal.
Opwekken: zonnepanelen, PVt-panelen en zonnecollectoren
Lees meer over zonnepanelen op onze daken.
Warmteoplossing
In het ‘warmteplan’ van de gemeente staat dat voor onze buurt aansluiten op het warmtenet de waarschijnlijk beste oplossing is. Maar is dit voor ons ook de beste oplossing?
Lees hier meer over de warmteoplossing.
Maatregelen energiebesparing door de bewoner.
Niet alles is de verantwoordelijkheid van de VvE, de eigenaar of bewoner kan ook zelf iets doen!
Onderstaande adviezen staan globaal in volgorde van de kosten voor de maatregel.
Zie ook de Bespaartips verwarming bij Milieu Centraal.
Aanpassen gedrag
Je gedrag aanpassen kost niets en het kan een groot effect hebben!
- Verwarm alleen de ruimte die je gebruikt.
- Zet de thermostaatkraan op de radiator lager.
Gewoon de laagste stand (of * voor vorstbescherming) kan meestal zonder bezwaar omdat de capaciteit van onze verwarming zo groot is dat de opwarming van de kamer heel snel gaat. Bij u niet? Laat het ons weten. - Draai als je weg gaat of gaat slapen de thermostaatkranen lager.
Dit kan je meestal zonder probleem 1 uur eerder doen. - Lucht dagelijks de kamers 15 minuten door.
Hierdoor verdwijnt het vocht. Droge lucht warmt sneller op. - Doe bij koud weer de gordijnen op tijd dicht.
Let erop dat de gordijnen niet voor de radiatoren hangen. - Ventileer voldoende.
Vooral tijdens het koken en als je gaat slapen. Ventileren is een apart onderwerp wat steeds belangrijker wordt.
Technische aanpassingen
Plaats achter de radiatoren radiatorfolie. De kosten zijn laag en binnen 2 jaar terugverdiend.
Radiatorventilatoren plaatsen zorgt voor een gelijkmatiger temperatuur in de kamer, waardoor de radiatorkraan op een lagere stand kan zonder inleveren van comfort.
Elektronische radiatorkranen met afstandsbediening via je telefoon en ‘klokthermostaatfunctie’. Dit levert op zichzelf niet meer besparing op dan consequent de aanbevelingen voor het gedrag hierboven opvolgen (lagere stand, niet aanwezig = laagste stand, bij voorkeur 1 uur eerder). Maar als dat niet lukt heb je wellicht hier iets aan.
Koken op elektriciteit met inductieplaat. Doe dit als je toe bent aan een ander kooktoestel, bijvoorbeeld als de keuken wordt verbouwd. Van het gas af? Laat dan de gasaansluiting en gasmeter verwijderen.
Isoleren binnenzijde muur o.a. onder de aluminium kozijnen
Weet je wat je verbruikt aan warmte? Lees hier hoe je dat kan zien.
